Strona Główna > Historia

Koń i jeździectwo średniowiecznej Europy VIII-XV w.

ABig ANormal ASmall

dodano: 04.02.2010


500-59f65762dbfa3f074b68090d1aefc2d5-KONIK

Dzieje hippiki rycerstwa europejskiego są jednym z najczęściej poruszanych tematów na forach historycznych. Ile ważył rycerz w zbroi? Jak nakładano zbroję na konia? Jak naprawdę wyglądała szarża? I co najważniejsze - jak te stalowe kolosy mogły się poruszać? Na wszystkie te pytania postaramy się odpowiedzieć w niniejszym dziale. Witajcie w epoce szczęku mieczy i ciężkiego rumoru obutych w żelazo kopyt - oto średniowiecze właśnie.



Gdy w VII wieku na tereny dzisiejszej Hiszpanii zaczęli przenikać Arabowie, przywiedli oni ze sobą swoje rumaki berberyjskie, które kojarzone z lokalną rasą dawały konia o wyniosłej urodzie, majestatycznie zgiętej szyi, szerokim czole, wysokich i podbitych ku górze chodach. Koń ten posiadał ognisty temperament i wschodnią rączość przy jednoczesnych przymiotach cierpliwości i łagodności. Dzianety były końmi królów, najwyższych dostojników i papieży. Jeżeli władcy zależało by olśnić kogoś niezwykle wyszukanym podarunkiem, czynił to przesyłając dzianeta andaluzyjskiego z rzędem. W średniowiecznej Polsce XII – XV w. głównym zapleczem hodowlanym konia były rodzime ośrodki. Konie służyły głównie rycerstwu, bowiem w tym okresie nie używano ich w szerszym zakresie do uprawy roli. Transport cywilny mieszczan i chłopstwa również zdominowany był raczej przez bydło rogate.

Pod koniec XIV wieku pojawiła się moda na malowanie grzywy i ogona na czerwono. Na zachodzie Europy, głównie w Anglii i Włoszech popularną była powracająca falami moda na obcinanie koniom uszu. Od końca XIV wieku rycerze zaczynają stosować końskie zbroje zwane ladrami lub arma super equum . Składały się one z przedpierśnia (blachy osłaniającej pierś zwierzęcia), umieszczonego na zawiasach nagłówka z naczółkiem, nakarcznika chroniącego szyję i nazadnika które łączyła płyta boczna pod łydkami jeźdźca ochraniająca bok konia. Nagłówek chronił głowę konia. Często on miał pionowe osłonki na uszy oraz oczy osłonięte wypukłymi metalowymi siatkami. Nierzadko bywało, że na przedzie naczółka zamocowywano sterczący ku przodowi zaostrzony szpikulec. Podobny szpikulec montowano często na przedpierśnikach. Nierzadko na ladry zakładano różne rodzaje metalowych plecionek osłaniających mniej chronione miejsca. Na czas parad i turniejów, czasem także wojny używano tekstylnych kropierzy. Była to ozdobna kapa okrywająca całego konia wraz z głową. Pojawił się on w Europie w XIII w. pod wpływem kontaktów z Orientem.

Wielu sądzi, że miał on znaczenie paradne lub turniejowe, warto jednak zwrócić uwagę na dodatkową funkcje kropierzy jako naturalnych derek końskich chroniących przed zakwasami i przeziębieniem. Wykonywali je krawcy i hafciarze. Skórzane ogłowie składało się z naczółka, podgardla, nachrapnika, które łączono za pomocą ozdobnych pierścieni. Niekiedy na ich powierzchni umieszczano ornamentacyjne plakietki z brązu lub miedzi. Do wodzy przymocowywano metalowe płytki chroniące przed przecięciem. Samo uzbrojenie rycerstwa urastało nierzadko do rangi ogromnego majątku. Rzędy końskie wyposażane były często, szczególnie w trakcie uroczystych wjazdów i przemarszów, w kamienie szlachetne i złoto. Koń hrabiego Saint Paul trakcie oblegania Honfleur nosił uzbrojenie warte 30 000 talarów, zaś hrabia de Foix po zwycięskim obleganiu Gwijeny miał uzbrojenie warte 15 000 talarów. Karol VII wjeżdżając do zdobytego Rouen jechał na koniu przybranym w niebieski aksamitny kropierz pokryty złotymi zdobieniami. Ladr jego konia pokryty był także złoceniami, zaś głowę rumaka zdobiły strusie pióra. Ludwik XII maszerujący przeciw Genui w 1507 roku miał założoną na własną zbroję i koński ladr śnieżno białą kapę z wyhaftowanym złotem wizerunkiem ula z którego wzlatywał rój pszczół. Wokół tego złoty napis „Non utiur acleo rex”.

Podobny przepych towarzyszył schyłkowi średniowiecza. Gdy Karol VIII wjeżdżał w 1494 roku do Florencji zasiadał na koniu pod baldachimem ze złotej tkaniny, w kaftanie naszywanym złotym brokatem, błękitnym płaszczu,  za nim zaś paradnie uzbrojeni baronowie na koniach, którym obcięto uszy i grzywy. Wszyscy przybrani złotem, jedwabiem i klejnotami.

Wędzidło końskie było dwuczęściowe zakończone grubymi kulami. Wędzidła takie dzielą się na trzy typy. Typ I obejmuje okazy  dwuczęściowe, łamane, zakończone obustronnie dużymi, kolistymi krępulcami, do których przymocowywano wodze oraz rzemienie ogłowia. Wędzidła takie mają ogólnoeuropejski zasięg, nie można też wyłącznie na podstawie kształtu ustalać ich chronologii, gdyż w niemal nie zmienionej postaci występują do dziś. Typ II - wędzidła z wąsami, łamane, dwuczęściwe. Typ III – wędzidła nie łamane jednoczęściowe, rzadkie na terytorium Polski, uważane bywają za typowe dla Europy Wschodniej i Bałtów. Wędzidła późnośredniowieczne nie odbiegają zasadniczo od starszych. Są z reguły dwuczęściowe, łamane z rozmaitego kształtu czankami - kółkami, kolistymi lub owalnymi płytami z wycięciami dla wodzy, prostokątami z wyraźnie wyodrębnionymi wąsami. Stosowano szeroko rodzaj kiełzna musztukowego działającego na zasadzie dźwigni. Munsztuki, będące wynalazkiem orientalnym, były bardziej skomplikowane w budowie.



Zdjęcia


Lista komentarzy
Nick: dawidsoon
Data: 08.06.2011
Wszystko fajnie pięknie tylko szkoda wielka ze przypisów niema albo bibliografii na końcu.
Nick: maciek
Data: 29.11.2010
Sprostowanie - ilustracja 28 pochodzi z L. Kajzera, a ilustracje 29 i 35 sa z A. Schaeffer, Ross und Reiter, Lipzig 1931, pozdrawiam serdecznie;)
Nick: maciek
Data: 29.11.2010
Bardzo dziękuje za tak przychylne komentarze;)Ilustracje o które Pan pyta pochodzą z publikacji L. Kajzera, Uzbrojenie i ubiór rycerski w średniowiecznej Małopolsce w świetle źródeł ikonograficznej, Wrocław 1976. Pozdrawiam serdecznie;)
Nick: connemara
Data: 25.11.2010
Pokazał Pan coś co na wielu zajęciach nie można sobie uświadomić: problem techniki jazdy która odgrywała tak kluczową rolę w historii....jako, m.in.problem mobilności siły zbrojnej reprezentującej stan społeczny ... dołączę do grona osób doceniających Pańskie artykuły ...mam też małe pytanie : skąd pochodzą rzeźby przedstawiające św.Jerzego - ilustracje 29 i 35-? przyznam że ich nie znam