III Sumeryjskie onagry.

Przygoda koniowatych z zaprzęgiem zaczyna się w kulturze sumeryjsko-akadyjskiej, której kolebką było dorzecze Tygrysu i Eufratu na terenie dzisiejszego Iraku.  Dzieje rozwoju społeczeństwa i zalążków państwa datuje się od tzw. okresu Uruk (3750 p.n.e. - 3150 p.n.e.) do szczytowego rozkwitu czyli do czasu panowania tzw. III dynastii z Ur (2112 p.n.e. - 2025 p.n.e.). Od okresu Uruk aż do panowania w południowej Mezopotamii III dynastii z Ur mamy do czynienia z sumero-akadyjskim rozdziałem dziejów Mezopotamii, co wynika stąd, że twórcami owego okresu były zasadniczo dwa ludy: Sumerowie i semiccy Akadowie, a syntezą ich wspólnego dorobku kulturowego jest okres wieńczący czasy ich hegemonii w postaci III dynastii z Ur.

W okresie nas interesującym, tzw. wczesnodynastycznym kiedy koniowate zaczynają być wykorzystywane w Mezopotamii a wiec w III tysiącleciu cywilizacje tą tworzyło kilka głównych miast mezopotamskich między innymi: Lagasz, Ur, Uruk, Umma,Nippur, Kisz. Okres ten charakteryzował się silnym rozwojem tych miast, z których co jakiś czas jedno zyskiwało przewagę nad innymi tworząc mniej lub bardziej trwałe związki państwowe. Ówczesne, niezwykle żyzne dla rolnictwa ziemie, przyciągały osadników, którzy osiedlali się na stałe. Wzrost liczby ludności powodował zastąpienie samo wystarczalnego gospodarstwa rolnego przez społeczny podział pracy (np: grupowe zarządzanie systemem nawadniania).

Pociągnęło to za sobą rozwój osad miejskich i tworzenie się pierwszych państw-miast. Bujny rozwój organizmów miejskich wymusił konieczność wymiany towarowej, a co za tym idzie potrzebę szybkiego środka transportu oraz machiny bojowej. Przed wynalezieniem koła posługiwano się włókiem i saniami zaprzęgniętymi w woły. Wraz z narastaniem potrzeb przewozowych, wzrosła potrzeba szybszego i wydajniejszego środka lokomocji. Pionierzy mezopotamscy rozwiązali ten problem dzięki wynalezieniu koła i pojazdu koleśnego w 4 tysiącleciu p.n.e.  Wraz z rozwojem potrzeb transportowych mieszkańcy miast zamienili powolne woły na żyjące w stanie dzikim osiołki i onagry.  Te ostatnie zwane obecnie Equus hemionus (http://pl.wikipedia.org/wiki/Equus_hemionus) są ssakami z rodziny koniowatych, z grupy dzikich osłów azjatyckich. Ich wysokość w kłębie wynosi do ok. 140 cm, masa ciała 200-350 kg, sierść bułana, na brzuchu biaława, uszy krótsze niż u osłów, ogon od połowy porośnięty długimi włosami. Zamieszkuje pustynie Mongolii, Iranu, Pakistanu i Indii, w przeszłości także Syrii. Obecnie onoagry są zagrożone wyginięciem. W okresie sumeryjsko-akadyjskim mierzyły 110  cm w kłębie. 

Jeden z pierwszych zaprzęgów z onagrami pokazuje nam mozaika z królewskiego nekropolu w starobabilońskim mieście Ur, nazywana „Sztandarem z  Ur”.  Umieszczony na niej pojazd kołowy posiada niską dennicę spoczywającą bezpośrednio na osiach, wąski wasąg, szeroki rozstaw kół i długi dyszel. Drewniane, bezszprychowe, ciężkie, tarczowe koła  posiadają zabezpieczone obwody skórzanymi obręczami i mosiężnymi gwoździami.  Wóz ten miał niewielką ładowność i słabą sterowność (brak skrętnego przodka). Tak skonstruowany pojazd koncentrował siłę ciągu na  tchawicy zwierzęcia, co zapewne negatywnie odbijało się na prędkości i wytrzymałości.  Wozy zaprzęgane w 4 onagry osiągały prędkość 20 km/h. Fakt, że do takiego wozu zaprzęgano po 2 pary onagrów świadczy o ich małej  wydolności. Onagry często mieszano z osłami uzyskując dzięki temu silniejsze i cierpliwsze zwierzęta. W ogłowiach nie używano w wędzideł. Ich rolę pełniły przymocowane do lejców  pierścienie zamocowane wokół chrząstki nosowej konia. Pierścienie połączone były z jedną wodzą, z reguły od lewej strony.

Wędzidło z metalu pojawiło się w 1600 lat p.n.e. na terenie dzisiejszej Palestyny, zaś w wieku 15 p.n.e. było już w szerokim użyciu. Na początku z brązu, później z żelaza.  Długość osi wozu czterokołowego wynosiła zwykle 90  cm. Średnica kół wahała się pomiędzy 50 – 80  cm. Były one robione z nakładanych na siebie warstw drewna. Laweta budowana była z najlżejszych rodzajów drewna. Podczas walki w wagonie znajdowały się dwie osoby: woźnica i oszczepnik. Ten ostatni miał zapas 5 -10 oszczepów. Oboje ubrani byli w owcze skóry wdziane na tuniki i skórzane czapki. Arystokracja używała także pewnego rodzaju przyłbicy ze złota.

W tym okresie nie używano łuków do strzelania w trakcie jazdy. Doświadczony oszczepnik potrafił celnie użyć 25 - 30 włóczni w przeciągu 1 minuty na odległość 40 metrów przy prędkości 15 – 17 kmph.  Są to jednak dane dosyć dyskusyjne gdy przyjmiemy że onagry żyjące w stanie dzikim potrafią się rozpędzać do 50 km/h. W języku sumeryjskim pojazd czterokołowy zwany był erikku.