Nieco mniej mrocznym poczuciem swady odznaczały się oddziały Pancernych. Rekrutujący się głównie ze średniozamożnej szlachty Rusi, Mazowsza i Podlasia. W początkach XVII zwani byli kozakami (nic wspólnego z wojskiem niżowym), jednak po powstaniu Chmielnickiego, aby uniknąć złych skojarzeń przezwano ich pancernymi. Uzbrojeni w szable, pistolety, łuki i rohatyny (2m. lance drewniane z hakiem przy grocie). Ich bronią ochronną były kolczugi (bechtery 11,5kg), misiurki z talerzowym czepcem i ochronną siatką kończą opadającą na ramiona oraz kałkany (małe okrągłe tarcze z 7 warstw byczej skóry). Oficerowie posiadali buzdygan (broń obuchowa z rozszczepionymi końcami). Ich odpowiednikiem na Litwie byli Petyhorcy dozbrojeni w rusznice. Była to początkowo jazda Pitigorców (górali kaukaskich osiadłych na Litwie) z czasem upodobnionej do pancernych. Pod koniec XVII w. różnica pomiędzy pancernymi a petyhorcami sprowadzała się zasadniczo do tego, że litewskie formacje nosiły srebrna pętelkę z guzikiem przy lewym ramieniu, z czego podśmiewali się pancerni koronni nazywając ich „pętelkami". Obie formacje używane były do uderzeń oskrzydlających na złamanych przez husarie szeregach wroga.

Tytuł najmniej dowcipnych otrzymali w Rzeczpospolitej Rajtarzy (zwani też rajtarią arkebuzerską). Druga po dragonach jednostka obcego autoramentu. Jej uzbrojenie składało się z rajtroka (kolet, skórzany kaftan), spodni i długich butów za kolana wraz z kapeluszem o szerokim rondzie. Często zaopatrzona w dodatkowy pancerz, obojczyk i zarękawie). Broń zaczepna to 2 pistolety (puffery) i różne odmiany rapieru i pałasza, czasem dodatkowo czekan lub granat (wybuchowa lub dymna kula) oraz dodatkowe 1-3 strzelby. Zorganizowana w szkwadrony lub regimenty podzielone na 4 roty lub kornety po 200 - 400 koni w każdej. W każdej rocie był kapitan, 2 drabantów, porucznik chorąży, podchorąży, kapelan, chirurg, pisarz, 2 kowali, 2 trębaczy, kwatermistrz, wagenmajster oraz 1 wachmistrz na 50 osób. Jej szyk podzielony był na 17 szeregów i 17 rzędów.

Walka polegała na systemie tzw. karakolowania czyli podjeżdżania kłusem w szeregu na bliską odległość do przeciwnika oddania 2 strzałów i walki na broń białą. W wojsku polskim jej rola kończyła się jednak najczęściej na oddaniu 2 strzałów i wycofaniu się dla nabicia broni.

Karygodny brak poczucia humoru rajtarów, rekompensowali dołączając do wspólnych harców polscy Tatarzy zwani Lipkami. Byli to najczęściej uchodźcy polityczni z terenów Złotej Ordy osiedleni na Litwie (ok. 50 tys). Uzbrojeni w łuki, szable i rohatyny, bez zbroi. Podobną rolę odgrywały chorągwie Wołoskie, o których nuncjusz papieski Cefali pisał iż „ są wielcy rabusie ale bitni hultaje". Uzbrojeni w łuk, pistolet i różnoraką broń sieczną. Ich rolą było wyłapywanie jeńców i walki podjazdowe. Od połowy XVII w. tworzono także jazdę dymową na zasadzie poboru rekruta (1 konny z 10 łanów ziemi uprawnej). Były to oddziały patrolujące, a w razie niebezpieczeństwa wspierające armie zaciężną.

Wspaniałą swadę jeździecką Rzeczpospolitej zaprzepaścił wewnętrzny kryzys ustrojowo - prawny który narastał od końca XVII w. zakończony rozbiorami pod koniec wieku XVIII. Czasy gonitw Pana Wołodyjowskiego i wyszukanych forteli Zagłoby skończyły się bezpowrotnie. Ciężki but obcych mocarstw bagnetem i biurokracją zdusił sarmacki dowcip. Wraz z nim umarła szlachecka rasa konia. Ukochany ciekun, dziarski mały konik - świadek wielkich czasów pomaszerował w zgiełku bitewnym za swoim pułkownikiem. I podobnie jak on już nie wrócił.

Mimo tego, my (redakcja działu historycznego) nie poprzestaniemy na powtarzaniu forteli Pana Zagłoby i w miarę naszych możliwości będziemy przedstawiać Państwu kolejne artykuły sławiące polską jazdę.